مختار نيز با احتياط برخورد كند . اتفاق مهم ديگر در عراق ، همكارى نمايندگان ابن‌زبير در عراق با قاتلان امام حسين عليه السلام بر شدت نفرت مردم افزود و همه اينها به نفع مختار تمام شد . « 1 » با اين حال هنگامى كه مختار بر كوفه مسلط شد ، به درخواست اشراف به آنان امان داد و برخوردى افراطى پيش نگرفت . دفاع مختار از محرومان و موالى ، تحت پيگرد قرار دادن همه فرماندهان مؤثر در شهادت امام حسين عليه السلام و نفوذ فزاينده شيعيان در عراق سبب هراس اشراف كوفه شد ، از اين رو با دسيسه و همكارى زبيريان و فشار نظامى حكومت مروانيان ، قيام او شكست خورد ، اما با اين همه ، او توانست شمر بن ذىالجوشن ، خولى بن يزيد اصبحى ، عمر بن سعد بن ابىوقاص و پسرش را - كه از مؤثرترين رهبران سپاه ابن‌زياد در مقابل امام حسين عليه السلام بودند - به قتل رساند . « 2 » او همچنين اموال سران سپاه ابن‌زياد را در بين موالى تقسيم كرد . « 3 » در تمجيد از شخصيت مختار رواياتى در دست است ، گرچه گزارش‌هاى ديگرى نيز بر خلاف آن وجود دارد . از امام محمدباقر عليه السلام نقل شده است : به مختار ناسزا نگوييد ؛ زيرا او از قاتلان ما انتقام گرفت . . . و در شرايط سختى و تنگدستى به ماكمك رسانيد « 4 » همچنين حضرت در حديث ديگرى خطاب به فرزند مختار فرمود : خداوند پدرت را رحمت كند ! هيچ حقى از ما نزد كسى نبود ، جز اينكه آن را بازپس گرفت . « 5 » نقش موالى در جنبش مختار يكى از بازتاب‌هاى جنبش مختار ، حضور گسترده موالى در اين جنبش و سپس در حكومت وى بود ؛ مثلًا بيشتر سپاه بيست هزار نفرى ابراهيم اشتر از ايرانيان مقيم كوفه بودند . « 6 » همچنين از

--> ( 1 ) . بنگريد به : همان ، ج 4 ، ص 518 . ( 2 ) . بنگريد به : همان ، ج 8 ، ص 3365 - 3323 . ( 3 ) . ابوحنيفه احمد بن داود دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 344 . ( 4 ) . محمد بن حسن طوسى ، اختيار معرفة الرجال ( رجال كشّى ) ، تحقيق محمدتقى فاضل ميبدى و سيد ابوالفضل موسويان ، ص 125 . ( 5 ) . علّامه محمد تقى مجلسى ، بحار الأنوار ، تحقيق محمدباقر محمودى ، ج 45 ، ص 35 . ( 6 ) . ابوحنيفه احمد بن داود دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 338 .